Hoài Sơn (Củ Mài, Sơn Dược) – Kho tàng thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi

Trong vô vàn loại cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, không thể không nhắc đến Hoài Sơn - một cây thuốc quý giá với tầm quan trọng không thể phủ nhận. Hoài Sơn, hay...

Trong vô vàn loại cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, không thể không nhắc đến Hoài Sơn - một cây thuốc quý giá với tầm quan trọng không thể phủ nhận. Hoài Sơn, hay còn được gọi là sơn dược, khoai mài, củ mài hay chính hoài, được tạo thành từ thân rễ của cây củ mài, được cạo vỏ, tẩm ướt và sấy khô.

Mô tả cây Hoài Sơn

Cây củ mài có dạng dây leo trên mặt đất, có thân rễ. Thân cây có thể dài đến 1m, và có đường kính từ 2-10cm, với nhiều rễ con. Thân cây có vẻ nhẵn mịn và hơi có góc cạnh. Ở kẽ lá, cây có những củ con được gọi là "thiên hoài" hoặc "dái củ mài". Lá của cây mọc đối hoặc mọc so le, có hình dạng tim và đầu lá nhọn. Phiến lá dài khoảng 8-10cm và rộng khoảng 6-8cm. Cuống lá dài từ 1,5-3,5cm. Hoa của cây có khác gốc giữa hoa đực và hoa cái. Khi quả cây khô, nó có hình dạng ba cạnh và có một đìa. Cây thường ra hoa vào tháng 7-8 và quả thường được thu hoạch vào tháng 9-11.

Hoài Sơn Hoài Sơn

Phân bố và thu hái Hoài Sơn

Cây Hoài Sơn có thể tìm thấy trên khắp các vùng rừng núi của Việt Nam. Trước đây, người dân thường đào củ mài để sử dụng trong các thời kỳ khan hiếm. Củ mài phổ biến nhất ở các tỉnh Hà Bắc, Lào Cai, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình. Hiện nay, việc trồng củ mài đã được thực hiện để đáp ứng nhu cầu sử dụng vì tìm kiếm cây hoang rất khó khăn.

Mùa thu đông và đầu xuân (từ tháng 10-11 đến tháng 3-4) là thời điểm tốt nhất để thu hoạch củ mài. Quá trình chế biến củ mài bao gồm các bước sau: sau khi đào lên, rửa sạch, gọt vỏ và tiếp tục cho vào lò sấy trong hai ngày và hai đêm để khô. Tuy nhiên, nếu muốn có hình dáng đẹp để xuất khẩu, quá trình chế biến sẽ phức tạp hơn một chút.

Thành phần hóa học của Hoài Sơn

Ngoài chất tinh bột, các nhà nghiên cứu Nhật Bản đã phát hiện ra một số chất như muxin (một loại protit nhớt), allantoin, axit amin, acginin và cholin có trong Hoài Sơn. Ngoài ra, còn có chất mang tên mantaza, một loại men tiêu hóa mantoza. Về mặt dinh dưỡng, củ mài chứa khoảng 63,25% chất bột, 0,45% chất béo và 6,75% chất protit. Gần đây, cũng đã tìm thấy saponin chứa sterol trong một số giống của cây Dioscorea.

Công dụng và liều dùng của Hoài Sơn

Ngoài việc sử dụng Hoài Sơn trong chế biến thực phẩm, nó còn được coi là một vị thuốc trong Đông y. Hoài Sơn có tính chất bổ, giúp cải thiện sức khỏe tiêu hóa và trị nhiều bệnh như viêm ruột kinh niên, tiểu tiện đêm, mồ hôi trộm và đi đái đường. Theo tài liệu cổ, Hoài Sơn có vị ngọt, tính bình và vào được bốn kinh tỳ, vị, phế và thận. Nó có tác dụng bổ tỳ vị, chỉ tả, bổ phế thận, trị tân chỉ khái, làm dịu triệu chứng loét dạ dày, điều trị tả lỵ, tiểu tiện nhiều lần và nhiều tình trạng khác. Liều dùng hàng ngày là 10-20g dưới dạng thuốc sắc hoặc bột.

Đơn thuốc sử dụng Hoài Sơn

  1. Đơn thuốc cho trẻ con tiểu tiện nhiều:

    • Hoài Sơn, bạch phục linh tán nhỏ, trộn đều. Mỗi lần uống 8g.
  2. Đơn thuốc chữa mụn nhọt:

    • Hoài Sơn tươi giã nhỏ, áp lên chỗ mụn nhọt.
  3. Đơn thuốc bổ dùng trong các vấn đề về dạ dày và ruột:

    • Hoài Sơn 10g, bạch truật 8g, phục linh 6g, trấn bì 5g, nước 400ml. Chia làm 2 lần uống trong ngày.

Chú thích: Trong Trung Quốc và Nhật Bản, người ta sử dụng củ của cây Dioscorea batatas Dcne (D. opposita Thunb) để thay thế cho Hoài Sơn.

Hoài Sơn, một kho tàng thuốc và vị thuốc quý giá của Việt Nam, không chỉ có giá trị dinh dưỡng mà còn có tác dụng dược lý. Hi vọng rằng người dân Việt Nam và trên thế giới sẽ tiếp tục tìm hiểu và khám phá những lợi ích của cây thuốc quý này.

1